پس از شهادت على ( ع ) و در طول حكومت شش ماهه امام حسن ( ع ) ، حمايت از تشيع ادامه يافت و مردم با آن حضرت بيعت كردند . آنان گرچه در جنگ با معاويه حاضر به پذيرش امام بدون جنگ شدند و امام مجبور به صلح و كناره‌گيرى از حكومت شد ، ولى عده‌اى از شيعيان با انتقاد از امام ، وى را خوار كننده مؤمنين خواندند . امام نيز در دفاع از خود فرمود : به دليل حفظ شيعيان و اهل بيت دست به چنين حركتى زده است . در حقيقت امام خود را تنها يافته بود و با وجود اندك شيعيان واقعى اميدى به پيروزى نداشت و جنگ را نيز جز نابودى كامل شيعه نمىديد كه در آن صورت معاويه كمترين اثرى از شيعه باقى نمىگذاشت . اما همين شيوه برخورد امام موجب شد تا درصد قابل توجهى از مردم كوفه شيعه ماندند . تشيّع در عراق ريشه دوانده بود و قوىتر از آن بود كه مزدوران معاويه امثال زياد و پسرش - عبيداللَّه - بتوانند ريشهء آن را بخشكانند . شيعيانى همچون ، رشيد هجرى ، ميثم تمار و يا كميل بن زياد به دليل دوستى على و برائت نجستن ، سرشان بر دار رفت و يا زبانشان از پشت گردن آن‌ها بيرون كشيده شد ! اين گونه افراد در دوره‌هاى بعد بيشتر شدند . آنها پس از شهادت امام حسن ( ع ) همراه شيعيان سياسى به تشكّل خود ادامه داده و خواستار آن بودند تا فرزند ديگر امام على ( ع ) ، يعنى امام حسين ( ع ) رهبرى را به دست گيرد ؛ اما او نيز به علت صلح برادرش امام حسن تا معاويه زنده بود از اين امر سر باز زد ، ولى پس از معاويه به نداى شيعيان كوفه پاسخ مثبت داد . اگر شيعيان كوفه حضرت را حمايت نكردند عمدتاً به دليل ايجاد موانعى بود كه ابن زياد در اين راه ايجاد كرد ، گرچه شمارى از كوفيان نيز خيانت كردند . ظهور جريان توابين و قيام مختار و غلبه وى و بعدها حمايت از زيد بن على نيز نشان داد كه پس از گذشت چند دهه هنوز كوفه در آتش تشيع مىسوزد . « 1 » 5 . علل گرايش موالى به تشيع عواملى چند موجب گرايش موالى به تشيع و رشد و گسترش آن گرديد : يك . تبعيضات نارواى خلفا و امويان نسبت به موالى ؛ عربها كه پيش از اسلام بهره‌اى از

--> ( 1 ) . ر . ك : تاريخ تشيع ، ج 1 ، ص 101 - 104 .